Witamy na stronie
wmalborku.republika.pl
Strona główna
Zakon krzyżacki
Zamek w Malborku
O stronie
 
 

 

amek Malbork (niem. Marienburg - Gród Maryi) był czwartą, obok Akki, Montfort (w Ziemi Świętej) oraz Wenecji, siedzibą wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Przygotowania do jego budowy rozpoczęto najprawdopodobniej około 1270 r., a więc w niecałe 35 lat po sprowadzeniu Krzyżaków na ziemię chełmińską przez Konrada Mazowieckiego (szczegóły w dziale Zakon krzyżacki). Zamek od początku wznoszono z myślą o przyszłych podbojach na Pomorzu Gdańskim. Najnowsze badania archeologiczne zdają się też sugerować, iż już przed 1291 r., a więc w czasach gdy Krzyżacy rezydowali jeszcze w Ziemi Świętej, zamek w Malborku rozważano nie tylko jako twierdzę obronną, ale również jako przyszłą siedzibę wielkich mistrzów. Na fakt ten wskazują dekoracje Złotej Bramy wiodącej do kościoła pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny, głównej placówki sakralnej zamku. Najstarszą malborską kaplicę zdobią bowiem motywy związane z władcą, suwerenem, przeznaczone więc w domyśle dla wielkich mistrzów zakonu.

Tereny pod fundamenty Malborka wybrane zostały w sposób wysoce przemyślany - Malbork sąsiadował z jednej strony z odnogą Wisły, rzeką Nogat, z drugiej zaś chroniony był przez bagna. Nie przypadkiem  zbudowano go również w połowie odległości między Gdańskiem a Elblągiem, na skrzyżowaniu starych szlaków handlowych wiodących z Pomorza do Nowogrodu oraz dalej, na południe Europy, do Włoch (tzw. Szlakiem Bursztynowym - więcej w dziale Historia zakonu).

ytując stary łaciński wierszyk: "Malbork z błota powstał". Z błota czyli z gliny. Po wydobyciu ze złoża glina wypalana był w specjalnych piecach, a sekret jej wyrobu spoczywał w rękach rzemieślników zwanych strycharzami, którzy formowali z gliny sześciany, nadmiar materiału usuwając szybkimi ruchami. Odciski palców strycharzy do dnia dzisiejszego widnieją na niektórych zamkowych cegłach, a "czerwone" (czyli ceglane) krzyżackie zamki są charakterystycznym elementem krajobrazu Pomorza - aż 90 z ok. 120 potężnych  krzyżackich twierdz znajduje się  dzisiaj na terytorium Polski. Takich glinianych kostek na potrzeby budowy Malborka wyprodukowano przez 40 lat ponad 3 500 000. Zanim jednak położono pierwszą cegłę, Krzyżacy wznieśli skalne fundamenty, na które zużyto około 12 000 ton granitowych kamieni zwożonych na miejsce budowy na wozach i saniach zaprzężonych w woły. Wykarczowano znaczne połacie lasu, wybudowano specjalne, niezbędne do budowy zamku warsztaty określane w Średniowieczu mianem Bauhutte. Większość inżynierów sprowadzono najprawdopodobniej ze Śląska, natomiast siła robocza rekrutowana była głównie z populacji pruskiej. Niestety, nie znamy imienia architekta, któremu można przypisać arcydzieło jakim okazał się zamek w Malborku, nie zachowały się również żadne ówczesne plany architektoniczne.

Budowę zamku rozpoczęto od wyznaczenia czworokąta o wymiarach 51.6 m na 60.7 m (Zamku Wysokiego), który otoczono następnie murem obronnym i fosą. Leżącą po wewnętrznej stronie murów przestrzeń zaczęto następnie wypełniać budynkami. Jako pierwsze wzniesiono skrzydło północne z najważniejszymi zakonnymi obiektami - kaplicą i kapitularzem. Ulokowano je na pierwszym piętrze, które służyło za główny poziom zamku. Między kaplicą o kapitularzem urządzono niewielkie archiwum, natomiast dormitorium usytuowano przejściowo na parterze pod kaplicą. Piwnic używano wyłącznie do gromadzenia zapasów.

astępnym skrzydłem było skrzydło zachodnie oraz wieża Gdanisko, wysunięta poza czworokąt w stronę Nogatu. Na parterze urządzono kuchnię oraz refektarz, zaś pierwsze piętro przewidziano jako kwatery dla dowódcy. Gdanisko pełniło funkcję wychodka, miało również znaczenie obronne - oddzielone od reszty konstrukcji mostem zwodzonym miało być ostatnią linią obrony ówczesnego zamku. Dwuskrzydłowa konstrukcja liczyła wówczas dwa piętra, wsparta była na kamiennych kolumnach i przykryta drewnianym dachem. Pozostałe dwa boki czworokąta - południowy i wschodni - były otoczone murami z otworami obronnymi.

Południowe skrzydło, mieszczące na pierwszym piętrze dwa ciemne pokoje przeznaczone na dormitoria, wzniesiono ok. 1300 r. Powyżej planowano budowę magazynów oraz małej sali konwentualnej. Wreszcie domknięto czworokąt tworząc zamknięty klasztor z usytuowaną pośrodku studnią głęboką na ponad 20 metrów zapewniającą niezależne od oblężenia źródło wody dla mieszkańców zamku. Umocniono również fortyfikacje. Wejście do fortecy prowadziło przez bramę usytuowaną w północno - zachodnim narożniku klasztoru.

takim kształcie, w roku 1300, zamek w Malborku nie odróżniał się jeszcze od innych budowli zakonu krzyżackiego w Prusach. Ich ufortyfikowane klasztory podobnie jak Malbork usytuowane były na planie czworokąta, a wznoszone na każdym jego ramieniu budynki otaczały centralny dziedziniec.

Krzyżacy zamieszkali oficjalnie na zamku już ok. 1280 r. Krzyżacki konwent (czyli zgromadzenie braci - rycerzy) z Zantyru, niewielkiego miasta oddalonego o 20 km na południe od Malborka, przeniósł się tutaj na ponad 30 lat przed ogłoszeniem go stolicą krzyżackiego państwa, a przewodził mu Heinrich von Wilnowe. Z początkiem lat osiemdziesiątych XIII wieku wokół Malborka powstała osada, która z upływem wieków pozostawała w cieniu historii ogromnego zamku, uzyskując w 1286 r. przywilej lokacyjny z rąk mistrza krajowego Konrada von Thierberga Młodszego.

 

 

roku 1271 r. upadła krzyżacka siedziba w Ziemi Świętej, zamek Montfort (Mocna Góra). Przez kolejnych dwadzieścia lat siedzibą wielkiego mistrza stała się ostatnia ostoja krzyżowców w Palestynie - port Akka, który upadł w roku 1291 r. oznajmiając ostateczny koniec panowania łacinników w Ziemi Świętej. Krzyżacy, pod wodzą ówczesnego wielkiego mistrza, Konrada von Feuchtwangena,  przenieśli swą kwaterę główną do Wenecji. Von Feuchtwangen, swego czasu mistrz krajowy Prus, znał bardzo dobrze ziemie nadbałtyckie i, już jako wielki mistrz, odwiedzał malborski zamek dwukrotnie. To najprawdopodobniej za jego rządów podjęto decyzję o przeniesieniu władz zakonu do Prus. Ta kluczowa w historii państwa krzyżackiego decyzja wymagała jednak czasu do realizacji. 14 września 1309 r. wielki mistrz Zygfryd von Feuchtwangen dokonał rzeczywistego transferu siedziby władz zakonu z Wenecji do Malborka. Krzyżacy chcieli tym samym uniknąć sąsiedztwa papieskiej kurii (która, leżąc nieopodal, mogła ich ściśle kontrolować) oraz zejść ze sceny zainteresowania zachodniej Europy, której opinia publiczna - na fali wielkiego procesu templariuszy - była podówczas zakonom rycerskim bardzo nieprzychylna. Przeprowadzka do Malborka podyktowana była wreszcie planami przyszłych podbojów na terenie Prus i dalszego rozwoju państwa zakonnego.

Uczynienie Malborka siedzibą wielkich mistrzów wymagało odpowiednich zmian architektonicznych. Z pierwszej połowie XIV w. cztery skrzydła Zamku Wysokiego przybrały swój ostateczny wygląd, zamykając wewnętrzny dziedziniec w czworokącie z czterech ścian. Wzniesiono wschodnie skrzydło z dormitorium na głównym piętrze oraz kilkoma piętrami magazynów powyżej. Umożliwiło to zwolnienie drugiego piętra skrzydła południowego z funkcji magazynu i przekształcenie go w dwusalowy kompleks siedmiokolumnowego refektarza i domu konwentualnego przewidzianego jako poobiednią salę wypoczynkową. Najważniejszych zmian dokonano jednak w skrzydle północnym. Dotychczasowy, skromny kapitularz poszerzono kosztem niewielkiego archiwum oraz podniesiono sklepienie - w ten sposób niewielka komnata stała się ogromną, imponującą salą obrad z trzema podtrzymującymi sklepienie filarami oraz galerią wielkich mistrzów namalowaną na jej ścianach.

koło 1335 r. ruszyła przebudowa kaplicy na Zamku Wysokim. Dotychczasowo kaplica wchodziła w skład skrzydła północnego. Aby ją powiększyć niezbędne stało się wysunięcie jej poza czworokątną bryłę Zamku Wysokiego. Zburzono więc część wschodniej ściany zamku i wysunięto wnętrze kaplicy na ok. 19 m w kierunku wschodnim. Przystąpiono również do jej dekoracji. Sklepienie gwieździste wsparto na wysokich, lekkich kolumnach zdobionych wykutymi z kamienia figurami apostołów naturalnych rozmiarów. Dolna część kaplicy ozdobiona była bogatym fryzem ślepych arkad z figurami z Nowego i Starego Testamentu. Około 1340 r. w wewnętrznym oknie kaplicy stanęła ogromna, ośmiometrowa figura Maryi z Dzieciątkiem, wykonana z kamienia i ozdobiona bogatą polichromią - najwspanialsze dzieło w historii zamku, widoczne z odległości kilku kilometrów. Wykonanie i instalacja takiej rzeźby musiały być w Średniowieczu niezwykłym wyzwaniem! Dopiero niedawno polscy naukowcy rozszyfrowali techniki, które umożliwiłyby realizację podobnego przedsięwzięcia. Niestety, ta niezwykła rzeźba uległa całkowitemu zniszczeniu w czasie ostrzeliwania zamku przez Armię Czerwoną podczas II wojny światowej. Jej odbudowa jest obecnie głównym zadaniem utworzonej w 2007 r. Fundacji Mater Dei (http://www.materdei.org.pl). 

Prace w kaplicy zakończono ok. 1344 r. - powiększona placówka stała się kościołem pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny, patronki zakonu.  Żaden z elementów tamtejszego wystroju nie przetrwał do naszych czasów.

ysunięcie dawnej kaplicy poza bryłę zamku utworzyło pod nią dodatkową przestrzeń (kaplica znajdowała się na I piętrze, więc jej wysunięcie stwarzało pod nią nowy parter), którą wykorzystano pod budowę kaplicy św. Anny - miejsca pochówku wielkich mistrzów. Ozdobiono ją sklepieniem gwieździstym z bogato polichromowanymi żebrami. Po wschodniej stronie wzniesiono niewielki ołtarz, podczas gdy pod podłogą utworzono krypty na grobowce. Do kaplicy prowadziły dwa leżące naprzeciwko siebie wejścia - portale północny i południowy, ozdobione równie bogato co Złota Brama wiodąca do Kościoła NMP. Budowę i wystrój kaplicy ukończono ok. 1340 r., za rządów wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga, pierwszego wielkiego mistrza, który został tu pochowany (o nim i o innych wielkich mistrzach wspomnianych w tym artykule przeczytać można w dziale Władze i państwo).

Zaraz obok świeżo wzniesionego prezbiterium nowego kościoła oraz kaplicy wybudowano wysoką, smukłą dzwonnicę, która służyć miała również jako punkt obserwacyjny. Tak jak kościół wysunięty poza wschodnią bryłę zamku, tak i wieża dzwonnicza wystawała ponad dachy Malborka sześcioma piętrami przedzielonymi fryzami ozdobnych arkad. Na szczycie wieży urządzono otwarty balkon dla straży, zabezpieczony krenelażami o wzniesionych narożnikach. 

szystkie cztery skrzydła Zamku Wysokiego zwieńczono stromymi dachami, a piętra klasztoru ozdobiono sklepieniem gwieździstym i bogatą polichromią. Obszar otoczony dotychczas murami został poszerzony i wzmocniony fortyfikacjami zamykającymi przestrzeń w kształcie trapezu o powierzchni ok. 1.5 hektara. W sąsiedztwie nowych murów obronnych stanęła nowa, trzyskrzydłowa konstrukcja wzniesiona wokół kolejnego wewnętrznego dziedzińca - był to Zamek Średni. W miejscu czwartego, nieistniejącego skrzydła Zamek Średni otwierał się w kierunku Zamku Wysokiego, oddzielony był jednak od niego głęboką fosą. Teren, na którym wzniesiono Zamek Średni, opadał łagodnie w kierunku północnym, co tylko wzmagało wrażenie górowania Zamku Wysokiego nad resztą Malborka.

Po stronie wschodniej wzniesiono długi ceglany budynek dla licznie przyjeżdżających z całej Europy rycerzy, wyposażony w szerokie, zdobione okna wychodzące na dziedziniec oraz w kaplicę św. Bartłomieja, jednego z apostołów, ulokowaną na południowym krańcu skrzydła i wystającą nieznacznie w kierunku dziedzińca.

ółnocne skrzydło Zamku Średniego przedzielono na pół potężną wieżą z bramą wjazdową stanowiącą główne wejście na Zamek Średni. Po jego wschodniej stronie, przyległej do pokojów gościnnych, urządzono kwatery wielkiego komtura. W części zachodniej ulokowano szpital czyli infirmerię, rozumianą w dzisiejszych czasach bardziej jako miejsce odpoczynku dla rycerzy w podeszłym wieku bądź kalek. W ramach infirmerii urządzono m.in. łaźnie, refektarz, małą kaplicę i kwatery oraz osobny system sanitarny wiodący do wysuniętych w kierunku północnym narożnych wież do których prowadziły drewniane przejścia.

Skrzydło zachodnie Zamku Średniego oddano w całości we władanie wielkiego mistrza i jego dworu, tam też stanęły najjaśniejsze perły malborskiej architektury. W połowie XIV w. wybudowano tu Wielki Refektarz, jedno z najpiękniejszych wnętrz w Europie, przeznaczone do wielkich uczt z udziałem krzyżackich gości z całej Europy. Nieopodal sali wzniesiono też kuchnie, spiżarnie i kwatery kucharzy. Budowa skrzydła zachodniego trwała przez cały XIV w. owocując wzniesieniem jednej z najpiękniejszych rezydencji średniowiecznej Europy - Pałacu Wielkich Mistrzów. To tutaj znajdowały się kwatery wielkiego mistrza, jego prywatna kaplica  św. Katarzyny, a także Letni oraz Zimowy Refektarz.

zniesienie wystawnego Zamku Średniego wymagało stworzenia nowych magazynów, które usytuowano na północ od niego - w obrębie Przedzamcza (Zamku Niskiego). Strona wschodnia, najmniej zabezpieczona w razie oblężenia, wzmocniona została murem obronnym z ośmioma masywnymi wieżami. Budynki ulokowane wzdłuż wschodniej linii obronnej miały głównie militarny charakter - były to zbrojownie, wozownie czy warsztaty rzemieślnicze. Największą z budowli był Karwan, krzyżacki arsenał. Po drugiej stronie, wzdłuż murów przylegających do rzeki Nogat, wybudowano spichlerze do rzecznego transportu dóbr. Wewnątrz murów obronnych zbudowano stajnie, zagrody, słodownie (część browaru), spichlerze oraz kwatery służby. Zachodnią stronę przeznaczono na długie rzędy budynków gospodarczych, na których południowym krańcu wybudowano kaplicę św. Wawrzyńca oraz szpital dla niemieckich najemników.

Na wysokości Zamku Wysokiego, od strony Nogatu, wzniesiono bramę flankowaną przez dwie niskie, okrągłe wieże - Baszty Mostowe, które - uśmiechnięte! - znajdują się dziś w logo miasta Malbork (umieszczonym w górnym lewym rogu tej strony). Brama wychodziła na drewniany most przerzucony przez rzekę - dzieło jednego z największych konstruktorów Malborka, wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga. Mniej więcej w tym samym czasie powstała również Wieża Maślankowa (zwana także Modrą lub Lichnowską) w obrębie fortyfikacji Przedzamcza, której niezwykłe proporcje czynią ją jedną z najbardziej malowniczych części zamku.

pierwszej połowie XV w., wraz z zaogniającym się konfliktem z unią polsko - litewską, Krzyżacy wybudowali kolejną linię obronną po stronach wschodniej i północnej, w tym masywny mur otaczający Wały von Plauena pełniące dziś rolę amfiteatru. Były to ostatnie dzieła architektoniczne poczynione w Malborku przez Krzyżaków.

 

 

amek dostał się pod panowanie Polaków w 1456 r. Z rąk czeskich najemników, którzy otrzymali Malbork zamiast żołdu od zbankrutowanego zakonu, wykupił go Kazimierz Jagiellończyk, syn Władysława Jagiełły, płacąc zań równowartość niemal 700 kg złota! Malbork stał się siedzibą starostów, skarbników ziem pruskich oraz wojewodów. W 1510 r. król Zygmunt Stary stworzył nowy urząd ds. administracji zamku - Namiestnika Malborka.

W lipcu 1626 r. szwedzki król Gustaw II Adolf, po zaciekłych walkach, zdobył Malbork, który do roku 1635 znalazł się w szwedzkich rękach. Traktat w Sztumskiej Wsi zwrócił go Polakom, jednakże kilkuletnia okupacja przez wojska szwedzkie doprowadziła do znacznych dewastacji. Apogeum zniszczeń przypada na rok 1644, kiedy w Malborku wybuchł pożar, niszcząc większość dachów Zamku Wysokiego, Gdanisko oraz Wieżę Główną. Szczęśliwie dla zrujnowanego zamku trafił on w ręce jednego z najlepszych królewskich administratorów, Gerarda Denhoffa, urodzonego zresztą w Malborku bliskiego współpracownika króla Władysława IV. Udało mu się odnowić znaczną część krzyżackiej fortecy - od Zamku Wysokiego do Przedzamcza.  Po jego śmierci dalszą opiekę nad zamkiem przejął Tomasz Hertmański. Dekada po drugim najeździe Szwedów okazała się najbardziej pomyślnym dla Malborka okresem w całej jego historii pod polskimi rządami.

iestety, potop szwedzki w latach 1665 - 1660 ponownie zdewastował znaczną część zamku. Jedyne naprawy uczynione w tym czasie były dziełem jezuitów, którzy sprowadzili się tu w 1618 r., ale swą działalność na terenie zamku rozpoczęli dopiero po drugiej wojnie polsko - szwedzkiej. Odnowili m.in. wnętrze zamkowego kościoła oraz opłacili barokowe dekoracje. Wznieśli też collegium między kościołem a wschodnią ścianą Zamku Średniego, które wyburzono pod koniec XIX w. w czasie gotyckiej przebudowy zamku.

W drugiej połowie XVII w. oraz przez cały XVIII w. zamek tracił zwolna swój militarny charakter. Niekonserwowane wieże rozpadały się, zredukowano też wyposażenie obronne. Na terenie Przedzamcza zaczęły stawać przypadkowe domostwa opierane jedną ścianą o mury obronne, tak iż w połowie XVIII w. nie dało się już odróżnić struktur dawnych fortyfikacji.

ata 1772 - 1804 były najbardziej tragicznym okresem historii Malborka. Po rozbiorach Polski zamek trafił we władanie Fryderyka II. Armie pruskie używały go jako baraków, spichlerzy czy nawet... źródła materiałów budowlanych. Niemalże całe gotyckie sklepienia zostały zerwane i zastąpione drewnianymi wspornikami. Dawne okna zastąpiły nowe, czworokątne, dokonano również wyrw w murach stanowiących nowe wejścia na zamek. Wyburzono część Zamku Średniego, obrócono w pył zabytkowe drzwi, podłogi i inne dzieła architektoniczne unikatowej wartości.

Pod koniec XVIII w. w Europie zapanowała miłość do akcentów romantycznych i odnowa fascynacji Średniowieczem. Rozgłos, jaki zyskał wówczas zamek w Malborku, skłonił władze do zaprzestania jego dewastacji  i  wzięcia go pod ochronę. W roku 1817 rozpoczęła się pierwsza tzw. romantyczna rekonstrukcja zamku. Jej celem była odbudowa zamku w należnym mu splendorze, wedle wyidealizowanych projektów tego, jak ongiś miał wyglądać. Większość prac skupiła się na Zamku Średnim, zwłaszcza na Pałacu Wielkich Mistrzów. Efekty pierwszej rekonstrukcji spotkały się z krytyką Ferdinanda von Quasta, konserwatora zabytków na Pomorzu wierzącego w archeologiczną i historyczną podstawę przebudowy każdej budowli. To on położył podwaliny pod nową, całkowitą rekonstrukcję zamku dokonaną pod koniec XIX w. przez Konrada Steinbrechta. Nowa rekonstrukcja opierała się już wyłącznie na badaniach historycznych krzyżackich ksiąg i archiwów, a nie na idealistycznej wizji poprzednich architektów - była to tzw. scjentystyczna rekonstrukcja zamku. Odnowiono wystrój gotycki zamku, wyposażono także puste dotąd sale w meble z epoki, w której żyli zakonni rycerze.

od koniec XIX w. zamek otrzymał nową propagandową rolę - miał być historycznym monumentem przypominającym Niemcom o ich starożytnym prawie do tutejszych ziem.  Malbork na powrót stał się twierdzą obronną w czasie II wojny światowej. Obsadzona niemiecką załogą forteca broniła się przez dwa miesiące przed oblężeniem Armii Czerwonej w roku 1945. Długotrwałe ostrzeliwania doprowadziły zamek do kompletnej ruiny uwiecznionej na wstrząsających zdjęciach z tamtego okresu przechowywanych w Muzeum Zamkowym. Zniszczono m.in. niemal wszystkie budowle Przedzamcza, w tym Karwan i Ludwisarnię, kościół i figurę Najświętszej Maryi Panny, Pałac Wielkich Mistrzów oraz Wieżę Główną. Zamek Malbork, ongiś największa europejska ceglana twierdza doby Średniowiecza, zamienił się w największy w Europie stos cegieł rozkradanych sukcesywnie jako darmowe materiały budowlane...

 

 

latach 1945 - 1950 zamek trafił w ręce Muzeum Wojska Polskiego, który rozpoczął oczyszczanie terenów zamkowych z gruzu. Udało się również zabezpieczyć uszkodzone sklepienia i dachy, co pozwoliło tej wspaniałej ongiś budowli przetrwać do czasu rozpoczęcia profesjonalnej rekonstrukcji. Punktem przełomowym powojennej odbudowy był pożar, który w nocy z 7 na 8 września 1959 r. strawił dach północnego i zachodniego skrzydła Zamku Średniego. Polacy zrozumieli, iż bez odpowiedniej troski, piękno Malborka utracone zostanie na zawsze.

W roku 1961 kompleks Malborka przejęty został przez Muzeum Zamkowe (http://www.zamek.malbork.pl), które stanęło przed niezwykle trudnym zadaniem. Archiwa przedwojennej rekonstrukcji zamku były niepełne i rozproszone, brakowało wielu elementów architektonicznych. Ustalenie harmonogramu prac budowlanych było więc szalenie problematyczne. W końcu jednak ruszyły trwające do dnia dzisiejszego badania naukowe i prace konserwatorskie. Celem uczczenia ogromu wysiłku polskich i niemieckich konserwatorów, którzy poświęcili Malborkowi 200 lat swojej wytężonej pracy, na dziedzińcu Zamku Średniego umieszczono tablicę upamiętniającą ich wkład w odbudowę tego wspaniałego arcydzieła średniowiecznej architektury.

 

roku 1995 zamek w Malborku uwieczniony został na odwrocie banknotu o nominale 100 zł. W roku 1997 krzyżackie twierdza wpisana została na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (http://www.unesco.org), spełniając aż 3 z 6 kryteriów upoważniających do wpisania zabytku na w/w Listę:

Kryterium II. Znaczące oddziaływanie wartości w danej epoce lub w ramach danego kręgu kulturalnego, w zakresie rozwoju architektury albo techniki, zabytkowej sztuki, planowania przestrzennego miast bądź kształtowania krajobrazu.

Kryterium III. Unikalne, a co najmniej wyjątkowe świadectwo tradycji kulturowej bądź cywilizacji - żywej lub wymarłej.

Kryterium IV. Wybitny przykład rozwoju budowli lub zespołu architektonicznego lub technicznego, który przedstawia znaczący etap w historii ludzkości.

Rekonstrukcja tego niezwykłego miejsca trwa do dnia dzisiejszego...

 

Skrócone kalendarium historii zamku przeczytać można tutaj.

 

Pełną bibliografię powyższego artykułu oraz ciekawe linki z nim związane znaleźć można w dziale O stronie.
Kopiowanie zawartości powyższego serwisu bez zgody autorki jest zabronione. Copyright E
jka 2010.

Website templatesBusiness directory UKYellow pages USWebsite design companyWeb design directoryWeb design directory AustraliaWeb design directory CanadaFree fantasy web templates